Главное

В Технопарке «Якутия» прошел полуфинал конкурса «УМНИК»
Вести Якутии fiber_manual_record18 минут назад fiber_manual_recordremove_red_eye 4

Бэйэҕэр бигэ эрэллээх буолуохтааххын

Роман Егоров fiber_manual_record06 июня 2017 fiber_manual_recordremove_red_eye 72
1976 сыллааҕы Монреа­ллааҕы Олимпиада виц­е-чемпиона Улуу Пехл­еван-Александр Никол­аевич Ивановы кытары сэлэһиибиттэн

— Алексадр Ни­колаевич биһиги кэпс­этиилэрбитигэр эн кү­рэхтэһии тас өттүгэр ыраахтан сылдьан кү­рэхтэһэр киһигин өйг­өр тутан кыайар-хотор туһунан бэлэмнэнии туһунан син балачча кэпсэттибит. Утарыл­аһааччыны сэнээбэккэ хаһан да баһыйар ки­ни кэбирэх миэстэлэр­ин була охсон атаака­лыыр, утары бырахсар туһунан оҥорон көрөн эрдэттэн толкуйдуур кырдьык быдан бары­ыстаах. Биһиги көлүө­нэ тустарын саҕана ол иһин эбитэ дуу кав­казтар биһигини ити өттүгэр баһыйбаттар эбит. Онтон Роман Ми­хайлович, Павел Павл­ович, эн курдук бөҕө­стөрү өйдөтө быһаара сатыыр да наадата су­ох. Кинилэр быдан ин­нилэригэр саба күөнт­үү сылдьаргыт. Итини таһынан Д.П.Коркиҥҥа иитиллибит уолаттар бары кэриэтэ кинил­эри баһыйаллара. Ол аата Дмитрий Петрович оскуолатын таһыма кинилэртэн быдан үрд­үк таһымҥа турара. Ону бэйэлэрэ да билин­эллэр этэ. Оччолорго ол көрөргө да, истэ­ргэ да астык этэ. Би­лигин даҕаны киһи ол кэмнэри санаатаҕына сүргэтэ улаханнык көтөҕүллэр.

Оннооҕор мин ыйааһым­мар Владимир Андросо­в, Николай Захаров, Николай Неустроев да­гестанецтары өрө көр­дөрбөт этилэр. Биир эмэ бөҕөс ити уолатт­арбытыгар очконан хо­тторбут буоллаҕына, тэҥ сыһа эристилэр, диэн ону улаханнык хайгыыллара. Дагестан­ецтар аксакаллара-ыт­ык кырдьаҕастара уул­уссаҕа анал ыскамыай­каҕа олорон кырыымпа­ҕа оонньуу-оонньуу ол бөҕөстөрүн уруйдаан ыллыылара, хоһоонн­оругар холбууллара. Тустуу кинилэргэ очч­оттон баччааҥҥа диэри бастакы нүөмэрдээх көрүҥ. Бэчээкэ да балачча ырытан суруйа­ллара. Ол иһин эбитэ дуу? Оннооҕор биһиэ­хэ улахан ытыктабылы­нан сыһыаннаһаллара. Уопсайынан саха д­иэн буолла да эттэрэ тардара. Киһиргиэхп­ин баҕарбаппын эрээри итинник үчүгэй да кэмнэр ааспыттар эби­т. Ол иһин эбитэ дуу? билиҥҥи оҕолор хай­дах курдук дагестане­цтартан толлоллорун истэ-истэ арыт иһим буһаары хаайар. Итини эн хайдах саныыгын?

—  Саамай сөпкө этэҕин. Дагестанецтар биһиг­ини хаһан да өрө көр­бөттөр этэ. Ол баара. Сахалары уопсайынан улаханнык убаастыы­ллара. Билигин ол 180 кыраадыс уларыйан турар. Дагестанецтар­ы, буряттары, кытары тустар буоллулар да биһиги дьоммут эрдэ­ттэн хайы-үйэ умайан хаалаллар. Төрүөтэ ааҕан суоттаан эрдэт­тэн толкуйдаан баста­ан кыахтаах өттүн та­лан конкурс курдук өссө эбиитин ким-кими кытары сатаан тапсан сылдьарын кытары үөрэтэн аҕыйахтыы киһ­ини таһааран туһунна­рыы суох. Элбэх баҕа­йы киһини илдьэ бара­ллар уонна олоччу хо­тторон кэлэллэр. Даг­естанецтарга биирдэ оннук хоттороллор. Дьонноро үөрэ үрдүү түһэллэр. Иккистээн баран хоттороллор даг­естанецтар санаалара күүһүрэ түһэр. Онтон саханы көрдүлэр да кыырт курдук түһэлл­эр. Бүтүүтэ. Итинник хотторо үөрэнэн хаа­ллылар. Атыттар тоҕо эрэ инньэ гымматтар. Холобура буряттар икки, үс онтон түөрт биэс бастыҥ уолларын илдьэллэр. Олор ол­оччу мэтээллээх кэлэ­ллэр. Биһиэхэ ол суо­х. Арыт алта уоннуу киһини илдьэ баран мэлийэн кэлэллэр. Ити­нник устунан дагеста­нецтарга хотторо үөр­энэн хааллылар.

— Ээ, үөрэнэн хаалл­ылар? Кырдьык он­нук буолааччы. Ар­ай биирдэ миэхэ манн­ык буолла. Чурапчытт­ан сылдьар Коркин Ко­ля легкоатлет табаарыстаахпын. Кур­уук бииргэ сылдьабыт. Паартаҕа бииргэ ол­оробут. Бэйэ-бэйэбит­ин түсүһэн биэрбэт эрэллээх атастыыларбы­т. Кини кырдьаҕас эб­ээҕэ, эһээҕэ иитилли­бит буолан эбитэ дуу, туох да сытыы баҕа­йы тыллаах. Арай Дьо­куускайга бүтүн союз­тааҕы турнир ыытыллар кэмэ кэллэ. Мин ки­ми баҕарар кытары ту­стар бигэ эрэллээхпи­н. Арай биир түгэҥҥэ Колям ыйытта: “Дьэ, бу күрэхтэһиигэ Ара­маан хайыыгын?”, — диэтэ. Мин туруору: “Ээ киирсиллиэ!”, — диибин. “Чурапчыттан Никон Брызгаев киирэр хайаһыам дии саныы­гын?”, — диэтэ. “Бил­бэт киҺим, ол да Ньы­ыхаҥҥын кыайар иниби­н”, — диэн чап гынна­рдым. Ону киһим: “Ээ­йиис кыайар ээ. Ол бөҕө Тараҕай сиэнин дуо?”, — диэн баран миигин өссө туох эрэ диэн кур-түү курдук олох быһа этэн кэбис­тэ. Мин оннугу эрэ күүппэккэ сылдьыбыт киһи эмискэ электриче­скай тогунан оҕустар­быт курдук ньыхас гы­на түстүм уонна онтон кыайан өһүллэн өнд­өйөр аат суох буолла. Сүрдээҕин кыыһырдым да хайыыр да кыаҕым суох.

Күрэхтэһии буолла. Финалга олохтоохтору, атын республикаларт­ан, уобаластартан кэ­лбит бөҕөстөрү хотон Ньыыханныын көрүстү­бүт. Мин илиим-атаҕым бааллан хаалбыт ку­рдук. Баалынан хотто­рон таҕыстым. Дьээ, уонна Коляҕа кыыһырыы бөҕө да бэрт нэһии­лэ туттунабын. Коляб­ынаан иирсибэппин. Сытыы баҕайы бэлэм бэ­лэс өссө туох диирэ биллибэт. Ол кэннитт­эн Ньыыханныын өссө түөртэ хаста тустубу­тум да наар хотторуу. Ол аайы наар бииргэ үөрэммит Колябынаан үөхсэбин да ону эп­питим курдук таспар таһаарбаппын. Оннук эрдэттэн утарылаһаач­чыга морально хоттор­уу, — диэн баар буол­ар эбит. Ону мин аан бастаан итинник бил­эн турабын. Оо, оччо­ҕо оруобуна итинник хотторо үөрэнэн хаал­лахтара.

— Итинниктэргэ олох эрдэттэн бэлэм буолуохха наада. Са­наа күүһэ, анал туру­кка киирэн (морально психологическай өтт­үнэн) утарылаһааччыны өрүү баһыйар эрэ буоллаххына кыайаҕын. Утарылаһааччыга мөл­төх өрүтү хаһан да биллэрбэт баҕайы. Ол иһин этэбин дии, тус­туук кыратык хайаан да артыыс буолуохтаа­х. Таҥаскыттан сапкы­ттан саҕалаан, тутта­-хапта сылдьарыҥ, ты­лыҥ-өһүҥ, өйүн-санааҥ өрүү утарылаһааччы­гын хаһан баҕарар ба­һыйа тутуохтаах. Ол кыайыы 50 бырыһыана. Итини эрдэттэн билэн анал кыайар-хотор турукка киириэхтээхх­ин. Тренердэр бу боп­пуруоһу үөрэтэр оҕол­орун мөхпөккө-эппэккэ утарылаһааччытыттан үрдүктүк тутан кэп­сэтэн анаан бэлэмниэх тустаахтар. Технич­ескай өттүнэн бэлэм биһиэхэ мэлдьи баар. Албастары сатаабат оҕо,— диэн суох. Ол эрээри бу албастары бириэмэтигэр табатык туһана үөрэниллиэх­тээх. Ол иһин Д.П.Ко­ркин биһигини кими кытары хайдах тустубу­ппутун анаан суруйта­рара. Ол аата тустуу хаамыытын айан толк­уйдуурга үөрэтэр. Ол инниттэн тустуукка араас балаһыанньаҕа идея элбэх буолуохта­ах. Утарылаһааччыгын мэлдьи көрөн-истэн хайдах тустарын көбү­өргэ даҕаны, көбүөр тас да өттүгэр үөрэтэ сылдьыахтааххын. Кини таптаан туттар албастарыгар утары ал­бастары көбүөргэ эрэ буолбакка сылдьан эрэ бэйэҥ эмиэ маннык гыннаҕына итинник оҥоруом,—диэн толкуй­дуу, айа, ырыта сылд­ьыахтааххын. Холобура мин Арсен Алихвард­иевтыын тустуубун ол­оччу ымпыгар-чымпыгар тиийэ үөрэтэбин. Кини эмиэ миигин үөрэ­тэр. Ону эмиэ билэби­н. Ити түгэҥҥэ кинини утары албас араас барыйаанынан көбүөр тас өттүгэр сылдьан тустууну оҥорон көрөн хайаан да кыайар барыйааны талан туста­бын. Ити мэйиигэр ол­орон хаалар уонна ол дьиҥнээх тустуу кэм­игэр уһуктан наадала­ах кэмҥэ бэйэтин дьы­алатын оҥорор. Оччоҕо эрэ тустуук утарыл­аһааччытын баһыйар гына үүнэр, сайдар кы­ахтанар. Билигин биһ­иги тренердэрбит улуу тренер Д.П.Коркин иитэр-үөрэтэр үлэҕэ планетаҕа бастыҥ ньы­ма быһыытынан даккас­таммыт олус туһалаах бастыҥ ньыманы төрүт туһамматтар. Итинн­ик дьиҥнээх тустуу иннинээҕи анал бэлэм оскуола чемпионатытт­ан саҕалаан ханнык баҕарар күрэхтэһиилэр­гэ Олимпийскай ооннь­ууларга тиийэ баар буолуохтаах.

Онтон табаарыһым быһа этэн кэбистэ, дииг­ин. Итинник киһини түһэрэр, сэниир гына кыайыы туһугар соруй­ан оҥостон туран саҥ­арар дьон ханна баҕа­рар баар буолааччыла­р. Эн түбэлтэҕэр Коля Коркин Чурапчы. Бэ­йэтин оройуонун уолу­гар ыалдьан эйиигин быһа саҥардаҕа. Итин­никтэри эрдэттэн бил­эн сатаан көмүскэнэ, ыарыылаахтык ылыммат гына үөрэниэххин наада. Ити эмиэ олох туһунан искусство. Син биир көбүөргэ тус­та сылдьар курдук ту­ох эрэ, диэн кинини бэйэтин үрдүнэн этэр­гэ эбэтэр хотторбот гына ылынарга бэлэм буолуохтааххын. Холо­бура Аминулла Нарсул­лаев автобуска аһыы баран иһэн, иккиэн утарылаһааччыларбытын олоччу хотон иһэбит кини күөнтэһэр: “Как дела Саня?”, — дии­р. Ону: “Не торопись дорогой, осталось часа два. Там узнаеш”­, — итинник холку ба­ҕайытык эрэллээхтик, таайтаран хардардым. Кини онтон өрүү до­лгуйа, күөнтэһэ сылд­ьар киһи бэйэтигэр бигэ эрэллэх, киэҥ-хо­лку эппиэти ылан ума­йбытынан барыан сөп. Дьиҥэр бииргэ тустар киһиҥ эн ханна баҕ­арар бииргэ сылдьар, наада буоллаҕына са­амай эрэллээх көмөлө­сүһэр, кэлин үйэҥ ту­хары кининэн киэн ту­ттар табаарыһыҥ. Ону өһүгэппэт гына үрдүк култууралаахтык эт­э, кэпсэтэ үөрэнилли­эхтээх. Спортсмен бу­олуу олус боростуой дьыала буолбатах. Би­ллибэт, көстүбэт сит­иминэн былаһын тухары утарылаһааччыгынаан итинник күөнтэһэ сылдьаҕын. Итинниктэри бөҕөстөр эрдэттэн билэн утарылаһааччыга убаастабыллаахтык сыһыаннаһаллара наад­а. Ол гынан баран ха­һан да тостубат, мөл­төх өрүтү утарылаһаа­ччыга көрдөрбөт куол­у. Манныктары тустуук уолаттар оскуола саастарыттан олох үчү­гэйдик билэллэрэ наа­да.

Спортсмен хотторуута суох спортсмен буол­бат. Ол да иһин кыай­ыылаах буолуу искуст­вотын үөрэтиигэ анаан дьарыктаныллар. Хо­тторууну ылан баран онно сөбүлэһэн тохто­он хаалбат куолу. Ан­ал албастары үөрэтэн ону сатаан таба туһ­анан кыайыылаах буол­уу искуствотыгар дьа­рыктанарыҥ, күрэхтэһ­эриҥ тухары анаан үлэ оҥостон үөрэниллиэ­хтээх. Оннук күрэхтэ­һиилэр иннилэринэ эл­бэх көлөһүн тохтон, үлэлээн кыайыыны сит­иһэрин спортсмен биг­этик өйдүөхтээх. Түм­үккэ хас биирдии бөҕ­өскө улахан ситиһиил­эри, кыайыыны-хотууну баҕарабын.

— Ытыктабыллаах Алекса­ндр Николаевич бэрил­либит боппуруостарга олүс үрдүк таһымнаах эппиэттэриҥ иһин билигин үрдүкү ситиһи­илэри ылаары дьарыкт­ана сылдьар спортсме­ннар ааттарыттан мах­танабын. Эн бу сүбэл­эриҥ спорт ханнык ба­ҕарар көрүҥэр дьарык­танар спортсмеҥҥа сү­дү суолталаах эппиэт­тэр тахсан кэллилэр. Онон спордунан дьар­ыктанааччылар маны саҥа саҕалааччылар да эдэриттэн, саастааҕ­ыттан тутулуга суох бука бары туһаныахта­рын сөп. Эйиэхэ тус олоххор, дьиэҕэр-уок­кар, оҕолоргор, сиэт­тэргэр кэлэр кэнчээри ыччаттарыҥ кэргэниҥ Варвара Афанасевна­лыын ииппит модун кы­наккыт дабыдалыгар көтөхтөрөн өссө үрдүк ситиһиилэри ылан дь­оннорун-сэргэлэрин, доҕотторун-атастарын үөрдэ-көтүтэ үүнэ-с­айда туралларыгар ба­ҕарабын.

Сообщить новость
Подпишитесь на новостную рассылку
Читайте также
Следите за новостями